Đau thần kinh tọa: Cơn đau “chạy dọc xuống chân” mà nhiều bà con lớn tuổi hay gặp

Bà con thân mến,

Tuấn tôi làm nghề bốc thuốc, bắt mạch, chăm bệnh theo Y học cổ truyền cũng ngót nghét 20 năm. Có một chứng bệnh mà gặp rất nhiều, nhất là ở bà con lớn tuổi, đó là đau thần kinh tọa. Nhiều người kể rất giống nhau: đau từ thắt lưng, rồi “đi” xuống mông, xuống đùi, có khi tới tận bắp chân, bàn chân. Đau âm ỉ cũng có, đau nhói cũng có, đang yên đang lành trở mình một cái là đau giật lên.

Bài này Tuấn tôi chia sẻ theo cách dễ hiểu, không nói cao siêu, để bà con tự nhận ra dấu hiệu, hiểu căn nguyên theo Đông y, rồi biết cách chăm sóc cho đúng để đỡ đau, đỡ tái lại.

Đau thần kinh tọa là đau như thế nào?

Nói nôm na cho bà con dễ hình dung: thần kinh tọa là một đường “dây” lớn chạy từ vùng thắt lưng xuống mông, xuống mặt sau đùi, rồi đi tiếp xuống cẳng chân. Khi đường này bị kích thích, bị “tắc nghẽn” hoặc bị “co rút” theo cách nói Đông y, bà con sẽ thấy đau lan theo đường chạy ấy.

Cơn đau có thể kèm theo tê rần, kiến bò, yếu chân, có người đứng lên ngồi xuống khó khăn. Có bà con lại than rằng: “Tôi chỉ ho hoặc hắt hơi thôi cũng nhói một cái xuống chân”.

Dấu hiệu thường gặp để bà con dễ nhận biết

• Đau thắt lưng lan xuống mông và chân, thường một bên nhiều hơn.
• Tê rần ở mông, đùi, bắp chân hoặc bàn chân; có lúc như kim châm.
• Đau tăng khi ngồi lâu, đứng lâu, cúi người, bưng bê, hoặc trở mình khi ngủ.
• Đi lại khó, bước dài thấy kéo căng; có người phải đi chậm, khom lưng cho đỡ.
• Lạnh là đau hơn, gặp gió lạnh, trời trở rét là nhức tăng.

Đông y nhìn đau thần kinh tọa theo những “thể” nào?

Y học cổ truyền không chỉ nhìn vào chỗ đau, mà nhìn cả nền tảng bên trong: khí huyết có đủ không, can thận có vững không, phong hàn thấp có xâm nhập không, hay huyết ứ làm bế tắc kinh lạc. Vì vậy, cùng là đau thần kinh tọa, nhưng mỗi bà con lại thuộc một “thể” khác nhau. Nhận đúng thể thì chăm sóc mới đúng hướng.

Thể 1: Phong hàn thấp (lạnh ẩm) bám vào kinh lạc

Thể này Tuấn tôi gặp nhiều ở bà con hay dính mưa gió, nằm quạt, ngủ nền lạnh, hoặc người vốn “hàn”, sợ lạnh. Đông y gọi nôm na là lạnh ẩm chui vào gân xương, làm tắc đường khí huyết nên sinh đau.

• Đau nhức tăng rõ khi trời lạnh, ẩm; gặp ấm thì dễ chịu hơn.
• Vùng lưng mông chân có cảm giác nặng, mỏi; nhiều khi cứng người buổi sáng.
• Thích chườm ấm, xoa nóng vì làm vậy là đỡ ngay.

Hướng chăm sóc theo Đông y: tán hàn, trừ thấp, làm ấm kinh lạc, thông đường đau.

Thể 2: Khí huyết ứ trệ (tắc nghẽn) do vận động sai, ngồi nhiều, chấn thương

Có bà con không hẳn sợ lạnh, nhưng lại đau kiểu “điểm đau” rõ ràng, có lúc đau nhói như dao cứa, nhất là sau một lần bưng bê nặng, trượt chân, hoặc ngồi lâu ít vận động. Đông y gọi là khí huyết bị ứ, đường đi không trơn tru thì đau.

• Đau nhói, đau châm chích; có điểm đau cố định, ấn vào thấy tức nhói.
• Đau tăng khi cử động mạnh, đổi tư thế đột ngột; nghỉ ngơi đúng cách thì dịu hơn.
• Có người kèm căng cơ, co rút vùng mông đùi, đi lại bị “kéo”.

Hướng chăm sóc theo Đông y: hoạt huyết, thông kinh lạc, làm mềm gân cơ, giảm co rút.

Thể 3: Can Thận hư (gốc yếu) ở tuổi trung niên, lớn tuổi

Bà con lớn tuổi hay gặp thể này. Đông y coi Thận chủ xương, Can chủ gân. Gốc Can Thận yếu thì gân xương kém vững, dễ đau lưng, dễ kéo xuống chân. Đau có thể dai dẳng, lúc tăng lúc giảm, chữa “ngọn” mãi không dứt.

• Đau âm ỉ lâu ngày, dễ tái lại; mỏi lưng rõ, đứng lâu là mệt.
• Chân yếu, đi nhanh không vững; có người kèm ù tai, ngủ kém, hay tiểu đêm.
• Người dễ mệt, sức phục hồi chậm; lao lực một chút là đau tăng.

Hướng chăm sóc theo Đông y: bổ Can Thận, mạnh gân cốt, nuôi khí huyết để bền gốc.

Thể 4: Huyết hư, khí hư (thiếu nuôi dưỡng) làm gân cơ dễ tê mỏi

Có bà con đau kèm tê rần, mỏi nhiều hơn đau nhói. Người xanh xao, ăn uống kém, hay chóng mặt, hồi hộp,
ngủ chập chờn. Đông y gọi là khí huyết không đủ để nuôi gân cơ, nên kinh lạc “khô” mà sinh tê đau.

• Tê rần, mỏi, nặng chân; đau không quá dữ nhưng dai dẳng.
• Dễ mệt, hay hoa mắt, ngủ không sâu; người yếu, sức kém.
• Đau tăng khi làm việc quá sức, ăn uống thất thường.

Hướng chăm sóc theo Đông y: bổ khí dưỡng huyết, nâng thể trạng, nuôi gân xương.

Vì sao đau thần kinh tọa hay “đeo bám” bà con lớn tuổi?

Tuấn tôi nói thật với bà con: tuổi càng cao, gân cốt càng dễ yếu, khí huyết lưu thông cũng không còn nhanh như thời trẻ. Thêm nữa, nhiều bà con có thói quen ngồi nhiều, ít vận động, hoặc ngủ nghỉ không điều độ. Đông y gọi chung là chính khí suy, khi chính khí suy thì phong hàn thấp dễ xâm nhập, khí huyết dễ ứ trệ, mà Can Thận cũng dễ hư. Những cái đó cộng lại làm cơn đau thần kinh tọa dễ xuất hiện và dễ tái lại.

Bà con nên làm gì để giảm đau và hạn chế tái phát?

Giữ ấm và tránh lạnh ẩm

• Trời lạnh, bà con giữ ấm vùng thắt lưng, mông, chân; tránh ngồi nền gạch lạnh.
• Hạn chế tắm khuya, dầm mưa; ngủ tránh gió lùa trực tiếp vào lưng.
• Nếu hợp, bà con có thể chườm ấm nhẹ vùng đau để dễ chịu hơn.

Điều chỉnh vận động: mềm mà đều

• Tránh bê nặng, cúi gập đột ngột; khi cúi nên gập gối, giữ lưng ổn.
• Ngồi lâu thì cứ 30–45 phút nên đứng dậy đi lại vài phút, xoay nhẹ khớp hông, khớp gối.
• Ưu tiên vận động vừa sức: đi bộ chậm, co duỗi chân nhẹ nhàng, làm cho khí huyết lưu thông.

Chăm gân cốt bằng thói quen hằng ngày

• Ngủ đúng giờ, tránh thức khuya để dưỡng Can Thận.
• Ăn uống điều độ, nóng ấm, dễ tiêu; hạn chế đồ lạnh, sống, quá nhiều dầu mỡ.
• Giữ tinh thần thư thái; lo nghĩ nhiều làm khí trệ, khí trệ thì đau càng khó lui.

Hướng xử lý theo từng thể mà Tuấn tôi thường dặn

• Thiên về lạnh ẩm: ưu tiên tán hàn, trừ thấp, làm ấm kinh lạc.
• Thiên về tắc nghẽn, đau nhói: ưu tiên hoạt huyết, thông kinh lạc, thư cân.
• Thiên về gốc yếu, mỏi lưng, tiểu đêm: ưu tiên bổ Can Thận, mạnh gân cốt.
• Thiên về tê mỏi, người yếu: ưu tiên bổ khí dưỡng huyết, nâng thể trạng.

Khi nào bà con nên đi khám sớm, không nên cố chịu?

Tuấn tôi luôn khuyên bà con: đau mỏi thông thường có thể chăm sóc, nghỉ ngơi mà theo dõi. Nhưng nếu có những dấu hiệu dưới đây thì bà con nên đi khám sớm để được kiểm tra kỹ:

• Đau tăng nhanh, đau dữ dội kéo dài, dùng cách chăm sóc thông thường không đỡ.
• Chân yếu rõ, đi lại khó, cảm giác tê lan rộng bất thường.
• Đau kèm sốt, sụt cân, hoặc có chấn thương mạnh trước đó.
• Rối loạn đại tiểu tiện hoặc tê vùng kín (đây là dấu hiệu cần đi khám ngay).

Lời kết của Tuấn tôi

Bà con à, đau thần kinh tọa không chỉ là “đau ở chân”, mà gốc rễ nằm ở sự tắc nghẽn kinh lạc, ở phong hàn thấp, và ở nền Can Thận, khí huyết của mỗi người. Muốn bền, phải chăm cả gốc lẫn ngọn: giữ ấm để tán hàn, vận động đều để thông kinh lạc, ăn ngủ điều độ để bổ gốc, và quan trọng là hiểu cơ thể mình đang nghiêng về thể nào để chăm cho đúng.

Nếu bà con đang bị đau kiểu “chạy từ lưng xuống chân”, cứ bình tĩnh quan sát triệu chứng, chỉnh lại nếp sinh hoạt từng chút một. Làm đều, làm đúng, cơ thể sẽ đáp lại.

Tuấn tôi chúc bà con vững gân cốt, nhẹ đau, ngủ yên giấc.